Is-Settur Privat
Nifs ġdid lis-self-employed, l-SMEs, u l-industrija biex jikbru bla xkiel
L‑ekonomija Maltija hija mibnija primarjament fuq in‑negozji mikro u żgħar: il‑ħanut lokali, il‑mekkanik, l‑artiġjan, l‑importatur żgħir, in‑negozju tal‑familja, il‑kuntrattur żgħir, il‑professjonist, is‑self‑employed u l‑imprenditur li għadu jibda. Dawn mhumiex l‑eċċezzjoni, iżda l‑qalba u l‑pedament tal‑ekonomija Maltija.
Madankollu, għal ħafna minn dawn in‑negozji, il‑ħajja saret aktar diffiċli. Qed jiffaċċjaw spejjeż akbar, burokrazija tqila, aċċess limitat għall‑finanzjament, nuqqas ta’ ħaddiema mħarrġa u tal‑ħiliet, u kompetizzjoni inġusta minn operaturi akbar jew barranin bi strutturi u riżorsi li n‑negozju żgħir Malti ma jistax ilaħħaq magħhom.
Gvern ġdid Nazzjonalista mmexxi minn Alex Borg jagħti nifs ġdid lin‑negozju Malti – lis‑sidien tan‑negozji Maltin u Għawdxin.
Nifs ġdid ifisser inqas piżijiet u aktar ċans biex jikbru. Ifisser sistema tat‑taxxa aktar ġusta għan‑negozji mikro u żgħar, limiti tal‑VAT li jirriflettu r‑realtà tal‑lum, inqas mili ta’ formoli u karti, u regolamentazzjoni limitata għal dik meħtieġa. Ifisser ukoll aċċess aħjar għat‑teknoloġija, it‑taħriġ, l‑ispazju industrijali u l‑finanzjament. Ifisser qafas regolatorju fejn min jimxi skont il‑liġi jiġi mħeġġeġ mhux ippenalizzat, filwaqt li min jabbuża jiġi indirizzat b’mod effettiv.
Il‑proposti li qed nippreżentaw għas‑sidien tan‑negozji huma sempliċi u ġusti: negozju Malti li jaħdem, jinvesti u jħaddem jitqies bħala sieħeb fil‑ġid tal‑pajjiż. Mhux kulħadd jiflaħ jew għandu jsir multinazzjonali… iżda kull negozju mikro jew żgħir Malti għandu jkollu ċ‑ċans li jikber, iżid id‑dħul u l‑qligħ, jimpjega aktar nies, jiġġedded u jħallas pagi aħjar.
Dan huwa verament nifs ġdid għan‑negozji, għax ma nħarsux lejhom bħala sors ta’ taxxa jew konformità, iżda bħala msieħba li joħolqu x‑xogħol, id‑dħul, komunitajiet ħajjin u futur aħjar għall‑familji Maltin u Għawdxin.
Pjan ta' Azzjoni
Aktar tkabbir u nifs ġdid lin‑negozju Malti
In‑negozji ż‑żgħar f’pajjiżna qed joperaw f’ambjent li ma jagħmilx distinzjoni reali bejn min hu żgħir u min hu kbir. Qed jiffaċċjaw spejjeż dejjem akbar, diffikultajiet biex jaċċessaw il‑fondi u piżijiet sproporzjonati tal‑konformità, filwaqt li jħallsu l‑istess rata tat‑taxxa fuq il‑kumpanija bħall‑entitajiet kbar li jgawdu minn ekonomiji ta’ skala, saħħa akbar ta’ negozjar, aċċess eħfef għall‑kapital, u l‑abbiltà li jassorbu riskji li n‑negozju ż‑żgħir ma jistax.
Jekk irridu negozji Maltin b’saħħithom, irridu nifhmu kemm hu kritiku li jingħataw l‑ispazju biex jieħdu n‑nifs u dan mingħajr dewmien. Għalhekk, Gvern ġdid Nazzjonalista se jpoġġi lin‑negozji mikro u żgħar fil‑qalba nett tat‑tkabbir ekonomiku ta’ Malta, b’qafas fiskali li jkun ġust, proporzjonat u orjentat lejn it‑tkabbir. Qafas li japprezza l‑intraprenditorija, iħalli spazju għal investiment mill‑ġdid u jippermetti lin‑negozji jikbru mingħajr biża’ li se jiġu ppenalizzati malli jibdew jirnexxu.
Gvern ġdid Nazzjonalista mmexxi minn Alex Borg inaqqas it‑taxxa tal‑kumpaniji għax jemmen li l‑investimenti li jagħmlu fin‑negozji tagħhom irendu aktar għalihom u s‑sistema tat‑tassazzjoni jeħtieġ tinċentivahom mhux toħnoqhom. Għaldaqstant jeħfiefu l‑piżijiet amministrattivi biex is‑self‑employed u s‑sidien tan‑negozji żgħar ikunu ffokati aktar fuq in‑negozju milli fuq il‑mili tal‑formoli li jista’ jiġi evitat. Is‑sidien tan‑negozji ż‑żgħar m’għandhomx jitpoġġew fl‑istess keffa ma’ operaturi akbar għax dawn jgħixu realtajiet differenti.
01. Tnaqqis fit‑taxxa fuq il‑kumpaniji għall‑intrapriżi mikro u żgħar
Gvern ġdid Nazzjonalista jdaħħal sistema tat‑taxxa fuq il‑kumpaniji aktar ġusta u proporzjonata għan‑negozji Maltin, billi jintroduċi rati mnaqqsa u mqassma skont id daqs tan‑negozju. L‑intrapriżi mikro b’inqas minn 10 impjegati u b’turnover sa €2 miljun ikunu intitolati għal rata ta’ 15%, filwaqt li l‑intrapriżi żgħar b’inqas minn 50 impjegat u b’turnover sa €10 miljun ikollhom rata ta’ 25%. Il‑bqija tal‑kumpaniji jibqgħu soġġetti għar rata standard ta’ 35% biex is sistema tibqa’ bilanċjata u sostenibbli.
02. Sistema ta’ tapering li tgħin lin‑negozji meta jkunu qed jikbru
Biex nevitaw id‑diżinċentiv, noħolqu sistema ta’ tapering biex meta n‑negozji jkunu qed iżidu d‑dħul tagħhom, jiġu evitati qabżiet f’daqqa mir‑rata ta’ 15% għal 25%. Hekk niżguraw li s‑suċċess u t‑tkabbir ma jiġu ppenalizzati qatt.
03. Għażla lill‑azzjonist fuq id‑dividend mill‑profitti tal‑intrapriżi mikro u żgħar
Meta l‑profitt jitqassam lill‑azzjonisti, kull individwu nagħtuh id‑dritt jagħżel jekk jinkludix id‑dividend mad‑dħul personali tiegħu u jħallas it‑taxxa skont ir‑rata marġinali tiegħu, jew inkella – meta r‑rata personali tiegħu tkun ogħla – jagħżel li d‑dividend jitqies bħala soġġett għal taxxa finali, bl‑istess mod kif illum japplika t‑trattament tat‑taxxa ta’ 15% fuq id‑dħul mill‑imgħax. Din is‑sistema toħloq aktar ġustizzja u sempliċità u tiżgura li l‑azzjonisti ma jitilfux il‑benefiċċju tat‑tnaqqis.
04. L‑eżenzjoni mill‑VAT għan‑negozji żgħar tiżdied minn €35,000 għal €70,000
Gvern ġdid Nazzjonalista jqis lin‑negozji ż‑żgħar bħala l‑qalba tal‑ekonomija Maltija u għalhekk jiżgura li l‑piż amministrattiv u fiskali jkun proporzjonat mad‑daqs u mar‑realtajiet tagħhom. Kommessi li ngħollu l‑limitu tal‑eżenzjoni mill‑VAT minn €35,000 għal €70,000, u dan japplika għal kull tip ta’ negozju żgħir, kemm tal‑prodotti kif ukoll tas‑servizzi. Din il‑bidla teħtieġ titwettaq b’emendi fil‑liġi tal‑VAT, flimkien ma’ komunikazzjoni ċara u diretta mas‑self‑employed, l‑accountants u l‑SMEs.
05. Għażla lis‑self‑employed u lin‑negozji ż‑żgħar jekk jidħlux fis‑sistema mtejba
Il‑persuni u n‑negozji li ma jaqbżux il‑limiti l‑ġodda jkollhom il‑possibbiltà li jagħżlu jekk jibqgħux reġistrati għall‑VAT jew jekk joħorġux mis‑sistema attwali.
06. Spinta lil 18,000 self‑employed u negozju żgħir
Il‑Kummissarju tat‑Taxxi jissimplifika l‑proċess tad‑direġistrazzjoni biex negozji ż‑żgħar ikunu jistgħu joħorġu mill‑obbligi tal‑VAT b’mod aktar faċli, ċar u mingħajr piż amministrattiv żejjed. Permezz ta’ dan, bejn 12,000 u 18,000 negozju żgħir u self‑employed jistgħu jinħelsu minn piżijiet amministrattivi żejda marbuta mal‑VAT.
Inqas burokrazija, aktar taħriġ u spazju biex tikber
07. Taħriġ lill‑impjegati ffinanzjat kompletament
Gvern ġdid Nazzjonalista se jestendi programmi approvati għal titjib fil‑ħiliet u taħriġ mill‑ġdid li jkunu mmexxija minn dawk li jħaddmu, biex l‑SMEs u s‑self‑employed ikunu jistgħu jinvestu fil‑ħiliet tal‑ħaddiema tagħhom mingħajr il‑piż finanzjarju li ħafna drabi ma jifilħux iġorru. Dawn il‑programmi se jiffokaw fuq ħiliet diġitali, tekniċi, maniġerjali u ekoloġiċi, biex nibnu forza tax‑xogħol aktar kompetittiva u ppreparata għall‑ekonomija tal‑futur.
08. 100 spazju industrijali ġdid u affordabbli għall‑intrapriżi
Noħolqu mqar 100 spazju industrijali ġdid b’kirjiet affordabbli fuq perjodu twil għall‑SMEs, għal skopijiet ta’ workshops, manifattura u attivitajiet oħra ta’ light industry. Isir awditjar tal‑proprjetà industrijali tal‑Gvern biex l‑ispazji li llum mhumiex użati jew qed jintużaw ħażin jiġu allokati għal attività produttiva u għall‑ħolqien tal‑impjiegi.
09. Awtorità indipendenti tal‑akkwist pubbliku
Inwaqqfu awtorità waħda, indipendenti u responsabbli quddiem il‑Parlament biex tissorvelja l‑akkwist pubbliku, tinvestiga l‑abbużi, tippubblika d‑deċiżjonijiet u tissimplifika l‑parteċipazzjoni fis‑sejħiet għall‑offerti sa €500,000. B’hekk, l‑SMEs ikollhom ċans aktar ġust jidħlu għal kuntratti pubbliċi.
10. Kummissarju għan‑negozji u l‑SMEs
Noħolqu Kummissarju Indipendenti għan‑Negozji fl‑Uffiċċju tal‑Ombudsman biex l‑intrapriżi jkollhom fejn jirrikorru meta jiltaqgħu ma’ dewmien bla bżonn, deċiżjonijiet arbitrarji jew trattament inġust minn awtoritajiet jew entitajiet pubbliċi. Dan il‑Kummissarju jkun obbligat jagħti rimedju jew risposta ċara fi żmien sa 30 jum, u jirrapporta pubblikament kull tliet xhur dwar il‑każijiet u r‑riżultati.
Inqas burokrazija, aktar taħriġ u spazju biex tikber
Inqas burokrazija, aktar taħriġ u spazju biex tikber
07. Taħriġ lill‑impjegati ffinanzjat kompletament
Gvern ġdid Nazzjonalista se jestendi programmi approvati għal titjib fil‑ħiliet u taħriġ mill‑ġdid li jkunu mmexxija minn dawk li jħaddmu, biex l‑SMEs u s‑self‑employed ikunu jistgħu jinvestu fil‑ħiliet tal‑ħaddiema tagħhom mingħajr il‑piż finanzjarju li ħafna drabi ma jifilħux iġorru. Dawn il‑programmi se jiffokaw fuq ħiliet diġitali, tekniċi, maniġerjali u ekoloġiċi, biex nibnu forza tax‑xogħol aktar kompetittiva u ppreparata għall‑ekonomija tal‑futur.
08. 100 spazju industrijali ġdid u affordabbli għall‑intrapriżi
Noħolqu mqar 100 spazju industrijali ġdid b’kirjiet affordabbli fuq perjodu twil għall‑SMEs, għal skopijiet ta’ workshops, manifattura u attivitajiet oħra ta’ light industry. Isir awditjar tal‑proprjetà industrijali tal‑Gvern biex l‑ispazji li llum mhumiex użati jew qed jintużaw ħażin jiġu allokati għal attività produttiva u għall‑ħolqien tal‑impjiegi.
09. Awtorità indipendenti tal‑akkwist pubbliku
Inwaqqfu awtorità waħda, indipendenti u responsabbli quddiem il‑Parlament biex tissorvelja l‑akkwist pubbliku, tinvestiga l‑abbużi, tippubblika d‑deċiżjonijiet u tissimplifika l‑parteċipazzjoni fis‑sejħiet għall‑offerti sa €500,000. B’hekk, l‑SMEs ikollhom ċans aktar ġust jidħlu għal kuntratti pubbliċi.
10. Kummissarju għan‑negozji u l‑SMEs
Noħolqu Kummissarju Indipendenti għan‑Negozji fl‑Uffiċċju tal‑Ombudsman biex l‑intrapriżi jkollhom fejn jirrikorru meta jiltaqgħu ma’ dewmien bla bżonn, deċiżjonijiet arbitrarji jew trattament inġust minn awtoritajiet jew entitajiet pubbliċi. Dan il‑Kummissarju jkun obbligat jagħti rimedju jew risposta ċara fi żmien sa 30 jum, u jirrapporta pubblikament kull tliet xhur dwar il‑każijiet u r‑riżultati.
Kapital, suq u esportazzjoni
Kapital, suq u esportazzjoni
11. Riforma fil‐likwidità tal‐Borża ta’ Malta
Nintroduċu market makers, liquidity backstop u inċentivi għall‐fornituri privati tal‐likwidità biex il‐Borża ta’ Malta ssir aktar attraenti għall‐kumpaniji u l‐investituri. Din tgħin lin‐negozji jikbru permezz ta’ kapital lokali, mhux biss permezz ta’ self bankarju.
12. Stock options għall‐impjegati tal‐istartups
Nintroduċu qafas fiskali fejn it‐taxxa fuq stock options titħallas biss fuq il‐qligħ meta l‐ishma jinbiegħu, mhux meta jingħataw jew jiġu eżerċitati. B’hekk l‐istartups ikunu jistgħu jattiraw it‐talent anke jekk ma jkunux jistgħu jikkompetu fuq is‐salarji mal‐kumpaniji kbar.
13. Apprendistati kondiviżi għall‐SMEs
Noħolqu korp ċentrali li jqabbel it‐trainees u l‐appredistati ma’ diversi SMEs u jġorr parti mill‐piż amministrattiv. B’dan il‐mod, in‐negozji żgħar ikunu jistgħu jibnu ħiliet lokali mingħajr il‐piż ta’ struttura tal‐HR kumplessa, filwaqt li ż‐żgħażagħ jiksbu esperjenza reali fuq il‐post tax‐xogħol.
14. Fond ta’ €50 miljun għall‐intrapriżi mikro Maltin
Bis‐saħħa ta’ Fond ta’ €50 miljun, ninvestu direttament fl‐intrapriżi mikro u l‐imprendituri Maltin li jagħnu lis‐setturi produttivi eżistenti. Dan il‐Fond jagħtihom l‐għodda biex jinvestu f’tagħmir modern, jiddiġitalizzaw, jespandu u joħolqu impjiegi sostenibbli f’pajjiżna.
15. Network ta’ mentors għall‐istartups
Inwaqqfu network nazzjonali ta’ konsulenti multidixxiplinarji, aċċessibbli fuq helpline bla ħlas u punt uniku tal‐kuntatt. L‐istartups u n‐negozji ġodda jkollhom gwida prattika dwar il‐finanzi, it‐taxxa, il‐proprjetà intellettwali, ir‐riżorsi umani, il‐branding, l‐esportazzjoni u l‐governanza biex ikunu jistgħu jibnu l‐kumpanija tagħhom fuq sisien sodi mingħajr l‐ispiża ta’ konsulenza għalja.
Diġitalizzazzjoni, talent u innovazzjoni
Diġitalizzazzjoni, talent u innovazzjoni
16. SME Digital Pass
Nintroduċu SME Digital Pass li jipprovdi pakkett diġitali bażiku lil kull SME eliġibbli, inkluż software essenzjali, helpline apposta u taħriġ prattiku. Dan jgħin lill‐iżgħar negozji jidħlu b’mod gradwali u sigur fil‐kontabbiltà diġitali, is‐CRM, il‐kummerċ elettroniku u l‐ġestjoni tal‐proċessi, mingħajr biża’ jew spiża kbira.
17. Viżi lill‐fundaturi u r‐riċerkaturi ta’ kwalità
Inwaqqfu qafas selettiv ta’ viżi biex Malta tattira fundaturi, riċerkaturi u professjonisti tekniċi ta’ livell għoli li joħolqu proprjetà intellettwali, impjiegi u innovazzjoni. Din il‐politika mhix dwar il‐volum, iżda dwar it‐talent ta’ valur reali li jsaħħaħ l‐ekonomija Maltija.
18. Kliniċi tal‐proprjetà intellettwali
Noffru kliniċi speċjalizzati biex in‐negozji u l‐kreattivi jkollhom gwida esperta bla ħlas fuq il‐patents, it‐trademarks, il‐copyright u l‐kummerċjalizzazzjoni tal‐proprjetajiet intellettwali. Wisq ideat Maltin jitilfu l‐valur tagħhom għax ma jiġux protetti fil‐ħin – aħna nbiddlu din ir‐realtà.
19. Living Labs f’Malta u Għawdex
Noħolqu Living Labs – ambjenti għal ittestjar fil‐ħajja reali – b’data, sensuri u governanza ċara biex il‐prodotti u s‐soluzzjonijiet ġodda jiġu ttestjati qabel jitqiegħdu fis‐suq. Għawdex, b’mod partikolari, jista’ jsir bażi ideali għal ittestjar tal‐mobbiltà, l‐enerġija nadifa u servizzi diġitali innovattivi.
20. National Skills Compact
Nistabbilixxu National Skills Compact – ftehim li jorbot lill‐Gvern, l‐industrija, il‐unions, l‐Università, l‐MCAST u l‐fornituri tat‐taħriġ – biex il‐ħiliet li noħolqu jkunu jaqblu mal‐ħtiġijiet reali tal‐ekonomija. Skills mapping annwali jsir obbligu effettiv, mhux eżerċizzju formali fuq il‐karta.
21. “Made in Malta” – marka premium nazzjonali
Noħolqu l‐marka “Made in Malta” bħala sinjal ta’ kwalità għall‐prodotti u s‐servizzi Maltin li jilħqu standards għoljin tal‐oriġini, tas‐sengħa u tal‐awtentiċità. Tingħata għajnuna fid‐disinn, il‐branding, il‐proprjetà intellettwali, id‐distribuzzjoni u l‐promozzjoni internazzjonali biex il‐valur miżjud Malti jasal fis‐suq dinji. Ġustizzja fis‐suq u inqas spejjeż
Inqas spejjeż
Inqas spejjeż
22. Reviżjoni tal‑imposti bankarji u tas‑SEPA
Fl‑ewwel 100 jum inniedu reviżjoni indipendenti tal‑imposti bankarji, biex l‑imposti eċċessivi jew li jmorru kontra l‑prinċipji tal‑kompetizzjoni jitneħħew jew jiġu riformati. Fl‑istess waqt, mill‑1 ta’ Jannar 2027 jitneħħew l‑imposti SEPA, biex l‑SMEs ma jibqgħux penalizzati meta jibagħtu jew jirċievu pagamenti fl‑Unjoni Ewropea.
23. Trattament fiskali uniformi għall‑ħwienet
Niżguraw li kull attività kummerċjali bl‑imnut f’Malta – kemm Maltija kif ukoll barranija – tkun suġġetta għall‑istess trattament tat‑taxxa fuq id‑dħul. Bis‑saħħa ta’ dispożizzjonijiet kontra l‑abbuż se jingħalqu strutturi u arranġamenti li jagħtu vantaġġ kompetittiv inġust kontra n‑negozju Malti li jopera onestament u li jħallas it‑taxxi tiegħu lokalment.
Koperattivi u Mudell ta’ Ekonomija Soċjali
Koperattivi u Mudell ta’ Ekonomija Soċjali
24. Fond ta’ kofinanzjament għall‐koperattivi
Inwaqqfu Fond apposta biex jgħin lill‐koperattivi jkopru l‐parti tal‐kofinanzjament meħtieġa biex jieħdu sehem fi proġetti Ewropej, biex ma jibqgħux jitilfu opportunitajiet ta’ innovazzjoni, taħriġ, sostenibbiltà u żvilupp rurali.
25. Malta Co‐operative Futures Fund
Inniedu Fond ġdid biex jipprovdi seed capital, self b’rati vantaġġużi u appoġġ tekniku lill‐koperattivi ġodda f’oqsma bħall‐kura, l‐enerġija, id‐diġitali, l‐ikel u s‐servizzi professjonali. Il‐koperattivi jsiru pilastru ġdid tal‐ekonomija Maltija.
26. Liġi moderna għall‐banek u finanzjament koperattiv
Nirrivedu l‐qafas legali biex nagħtu spazju għall‐iżvilupp ta’ banek koperattivi u strumenti finanzjarji adattati għall‐koperattivi, biex aktar komunitajiet u SMEs ikollhom aċċess għal finanzjament ibbażat fuq il‐fiduċja u r‐relazzjoni fit‐tul.
27. Dritt għall‐koperattivi li joffru servizzi pubbliċi lokali
Nagħtu dritt ċar lill‐koperattivi u lill‐intrapriżi soċjali li jipparteċipaw fit‐tmexxija ta’ servizzi lokali bħall‐kura, l‐enerġija komunitarja u s‐servizzi soċjali, qabel dawn jispiċċaw awtomatikament fis‐suq privat tradizzjonali.
28. Skema ta’ worker buyouts
Noħolqu qafas legali u finanzjarju biex il‐ħaddiema jkunu jistgħu jixtru u jmexxu negozji vijabbli li s‐sidien tagħhom ikunu jridu jagħlqu jew ibigħu, biex inżommu l‐impjiegi, il‐ħiliet u l‐attività ekonomika fil‐komunitajiet tagħna.
29. Użu soċjali ta’ assi konfiskati u bini vojt
Noħolqu qafas biex il‐proprjetà konfiskata jew il‐bini pubbliku mhux użat jingħata prijorità lill‐koperattivi għal housing, kura, produzzjoni lokali u servizzi komunitarji. Dak li jiġi mill‐komunità jerġa’ jservi lill‐komunità.
30. Koperattivi fl‐iskejjel, fl‐MCAST u fl‐Università
Indaħħlu tagħrif dwar il‐koperattivi fil‐kurrikulu u nħeġġu l‐ftuħ ta’ koperattivi tal‐istudenti bħala laboratorji ħajjin ta’ tmexxija demokratika, intraprenditorija u responsabbiltà ċivika. Irridu ġenerazzjoni li taf tibni flimkien, mhux biss tikkompeti.
31. Ċentru ta’ appoġġ għall‐koperattivi
Inwaqqfu servizz wieħed ta’ appoġġ biex koperattivi ġodda u eżistenti jingħataw għajnuna legali, finanzjarja, diġitali u ta’ governanza. Ħafna inizjattivi tajbin ma jimxux ’il quddiem għax ma jkollhomx l‐appoġġ tekniku meħtieġ fil‐ħin.
32. Kunsilli lokali bħala mutur tal‐ekonomija koperattiva
Nagħtu rwol aktar attiv lill‐Kunsilli Lokali biex jiffaċilitaw il‐koperattivi komunitarji f’oqsma bħall‐enerġija, il‐kura, l‐ikel u l‐użu tal‐ispazji pubbliċi. L‐iżvilupp lokali għandu jinbena aktar minn isfel ’il fuq.
